Chậm nói có phải là tự kỷ?

Chậm nói chưa đủ để kết luận trẻ có tự kỷ. Một trẻ nói ít có thể gặp khó khăn về nghe, về ngôn ngữ hoặc về sự phát triển ở nhiều mặt. Chậm nói cũng có thể xuất hiện ở trẻ tự kỷ. Để hiểu con đang cần hỗ trợ gì, cần xem cả điều con hiểu, cách con giao tiếp và cách con chơi với người khác. ^{1 9}

Nếu lo vì con chưa nói được như mong đợi, cha mẹ có thể đặt lịch với bác sĩ nhi để trao đổi về sự phát triển của con. Đặc biệt, nếu con không còn sử dụng những từ hoặc cử chỉ đã từng dùng, hãy liên hệ bác sĩ sớm. ^{3 8}

Chậm nói và tự kỷ liên quan với nhau thế nào?

“Chậm nói” thường được cha mẹ dùng để mô tả việc con có ít từ, chưa ghép từ hoặc nói muộn hơn trẻ cùng tuổi. Khi đánh giá, người có chuyên môn sẽ tìm hiểu cách con phát âm, những gì con hiểu và cách con dùng lời nói hoặc cử chỉ để diễn đạt.

Tự kỷ được nhận diện qua khó khăn kéo dài trong giao tiếp và tương tác xã hội, cùng những hành vi, sở thích hạn chế hoặc lặp lại. Chậm nói có thể đi kèm, nhưng số từ con nói được chỉ phản ánh một phần sự phát triển. Chẩn đoán cần dựa vào lịch sử phát triển, quan sát chuyên môn và các tiêu chí phù hợp. ²

Ngoài số từ, cha mẹ cần quan sát thêm điều gì?

Những câu hỏi dưới đây giúp cha mẹ kể rõ hơn về con khi đi đánh giá. Một lần con làm được hoặc chưa làm được một việc chưa đủ để xác định nguyên nhân chậm nói.

Con hiểu lời nói đến đâu?

Trong sinh hoạt, khi cha mẹ nói một yêu cầu đơn giản phù hợp với tuổi, con phản ứng thế nào? Chẳng hạn, khi nghe “Đưa mẹ cái cốc”, con có lấy cốc đưa mẹ không? Hãy ghi thêm cha mẹ có chỉ vào cốc hoặc đưa tay ra gợi ý hay không.

Có trẻ gặp khó chủ yếu ở việc diễn đạt, trong khi hiểu lời tương đối tốt. Có trẻ gặp khó cả hai mặt. Phân biệt điều con hiểu với điều con nói được sẽ giúp người đánh giá xác định nhu cầu hỗ trợ rõ hơn.

Con có chủ động chia sẻ với cha mẹ không?

Ngoài những lúc xin ăn hoặc nhờ mở hộp, hãy để ý con có tìm cha mẹ để cùng xem điều thú vị không. Ví dụ, con chỉ một con mèo rồi nhìn sang mẹ, mang đồ chơi đến khoe hoặc nhìn theo hướng cha mẹ chỉ.

Một trẻ ít nói vẫn có thể dùng nhiều cử chỉ để giao tiếp. Nếu con cũng ít chỉ để chia sẻ, ít cho cha mẹ xem đồ mình thích hoặc ít nhìn qua lại giữa đồ vật và người thân, hãy kể những biểu hiện đó khi đi đánh giá.

Con có đáp lại và chơi qua lại với người khác không?

Khi cha mẹ chơi ú òa, bắt chước tiếng con vật hoặc cùng đẩy xe, con có đáp lại bằng ánh mắt, nụ cười, âm thanh hay hành động không? Những gì xảy ra trong trò chơi quen thuộc giúp người đánh giá hiểu cách con tương tác.

Đến khoảng 30 tháng, đa số trẻ đã biết dùng đồ vật trong trò chơi giả vờ, chẳng hạn dùng khối gỗ làm thức ăn cho búp bê. Đến khoảng 3 tuổi, đa số trẻ đã để ý và tham gia chơi cùng trẻ khác. Cha mẹ có thể quan sát thêm những kỹ năng này khi con đến tuổi tương ứng. ^{6 7}

Con có cách chơi lặp lại hoặc rất khó thích nghi với thay đổi không?

Chẳng hạn, con thường tập trung quay bánh xe, luôn chơi theo một cách, rất khó chịu khi thứ tự đồ vật thay đổi hoặc khi gia đình đổi một thói quen. Một số trẻ còn phản ứng mạnh hoặc rất ít với âm thanh, mùi hay chất liệu. Những biểu hiện này cần được xem cùng khả năng giao tiếp và sự phát triển chung của con. ⁹

Con vẫn hiểu lời, nhìn mắt và thích ôm cha mẹ thì sao?

Đó là những khả năng cần được ghi nhận. Tuy vậy, NICE lưu ý rằng trẻ nhìn mắt, thể hiện tình cảm hoặc nói đúng mốc vẫn có thể có tự kỷ. Nếu con nói ít hoặc còn khó khăn khác, cha mẹ vẫn nên trao đổi để biết con cần được hỗ trợ ở đâu. ³

Cũng chưa thể chắc rằng một trẻ chậm nói sẽ tự bắt kịp chỉ vì con hiểu lời tốt. Theo ASHA, khi mới phát hiện chậm nói, việc dự đoán trẻ nào sẽ bắt kịp vẫn còn khó khăn. Đánh giá và theo dõi tiến triển giúp gia đình có cơ sở để quyết định bước tiếp theo. ¹

Khi nào cha mẹ nên đưa con đi đánh giá?

Cha mẹ có thể trao đổi với bác sĩ ngay khi lo về ngôn ngữ hoặc sự phát triển của con. Các mốc dưới đây là một số kỹ năng đa số trẻ đã làm được ở độ tuổi tương ứng, theo bộ mốc theo dõi phát triển của CDC.

Độ tuổi	Một số kỹ năng ngôn ngữ đa số trẻ đã có
18 tháng	Cố gắng nói ít nhất ba từ ngoài cách gọi bố, mẹ. Làm theo một yêu cầu đơn giản mà người lớn không cần dùng cử chỉ gợi ý.
24 tháng	Ghép ít nhất hai từ, chẳng hạn “mẹ bế” hoặc “thêm sữa”.
30 tháng	Nói khoảng 50 từ. Ghép hai từ trở lên, trong đó có từ chỉ hành động, chẳng hạn “chó chạy”.

Các mốc trong bảng được đối chiếu với từng trang CDC tương ứng. ^{4 5 6}

Nếu con chưa có một hoặc nhiều kỹ năng ở mốc tuổi tương ứng, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ. Các mốc giúp theo dõi phát triển và gợi ý điều cần hỏi thêm. Để xác định con có tự kỷ hay không, bác sĩ cần xem thêm cách con giao tiếp, chơi và phát triển qua thời gian.

Mất kỹ năng đã có cần được chú ý sớm. Ví dụ, trước đây con thường nói vài từ để xin đồ hoặc gọi người thân, sau đó không còn sử dụng những từ ấy. Hãy kể cả thời điểm cha mẹ nhận thấy thay đổi và những kỹ năng khác của con có thay đổi theo hay không.

Một buổi đánh giá chậm nói nên làm rõ những gì?

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc gặp bác sĩ nhi. Tùy thông tin thu thập được, bác sĩ có thể đề nghị kiểm tra thính lực, đánh giá ngôn ngữ hoặc đánh giá phát triển chuyên sâu hơn. ^{1 8}

• Khả năng nghe. Khó nghe có thể ảnh hưởng đến việc học nói. Việc con phản ứng với một số âm thanh chưa đủ để xác định con nghe tốt trong mọi tình huống.
• Khả năng hiểu và diễn đạt. Người đánh giá tìm hiểu con hiểu lời, dùng âm thanh, từ, câu và cử chỉ như thế nào.
• Giao tiếp, cách chơi và các mặt phát triển khác. Quan sát tương tác và hỏi về quá trình phát triển giúp làm rõ con có cần được đánh giá thêm về tự kỷ hoặc khó khăn khác không.

Cha mẹ có thể mang theo vài ghi chép ngắn về những từ con tự dùng, cách con nhờ giúp, cách con chơi và điều khiến gia đình lo. Nếu con đi lớp, nhận xét của giáo viên cũng là thông tin hữu ích. Có thể ghi vào Phiếu quan sát giao tiếp của CTS.

Trước khi kết thúc buổi gặp, cha mẹ có thể hỏi “Con đang gặp khó ở những mặt nào, gia đình nên hỗ trợ ra sao và khi nào cần đánh giá lại?”

Trong lúc chờ hẹn, cha mẹ có thể hỗ trợ con thế nào?

Cha mẹ có thể tạo thêm cơ hội giao tiếp trong những việc con đang thích. Những gợi ý dưới đây giúp gia đình bắt đầu từ sinh hoạt hằng ngày.

• Đáp lại cả cử chỉ và âm thanh của con. Ví dụ, con đưa hộp bánh về phía mẹ, mẹ có thể nói “Mở hộp nhé” rồi giúp con mở.
• Nói mẫu ngắn và thêm một ý vào lời con. Con nói “xe”, cha mẹ có thể đáp “Xe chạy” khi cùng đẩy xe.
• Chừa thời gian cho con đáp lại. Khi chơi cùng, hãy dừng một chút để con có cơ hội nhìn, chỉ, phát âm hoặc làm tiếp.
• Cùng xem sách theo điều con chú ý. Nếu con nhìn vào con mèo trong tranh, cha mẹ có thể chỉ và nói “Mèo ngủ”, rồi chờ xem con phản ứng thế nào.

Các ví dụ trên minh họa cách đáp lại giao tiếp, nói mẫu, mở rộng lời và dành thời gian cho trẻ phản hồi theo hướng dẫn của ASHA. ¹

Cha mẹ có thể tham khảo hoạt động Cùng đọc sách tranh để chọn một cách chơi phù hợp với con. Khi đi đánh giá, hãy kể cả những lúc hai bên đã giao tiếp được với nhau. Đó là cơ sở để người có chuyên môn cùng gia đình chọn cách hỗ trợ tiếp theo.