Con giao tiếp bằng nhiều cách: Nhận biết và đáp lại

Con có thể bày tỏ qua cử chỉ, âm thanh và lời nói. Cùng nhận biết tín hiệu giao tiếp và cách đáp lại trong những tình huống thường ngày. ¹

Trong bài

Nhận biết tín hiệu giao tiếp của trẻ

Con có thể đưa đồ vật, chỉ tay, thay đổi nét mặt, tạo âm thanh hoặc nói thành lời để bày tỏ. Có trẻ còn dùng tranh, ký hiệu hay công cụ giao tiếp theo hướng dẫn hiện có. Khi muốn hiểu con, bạn có thể bắt đầu từ việc con đang chú ý đến điều gì và chuyện gì vừa xảy ra.

NIDCD, một viện thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH)¹, giải thích rằng lời nói là một cách thể hiện ngôn ngữ; ngôn ngữ còn có thể được thể hiện bằng ký hiệu và cử chỉ. Vì vậy, khi quan sát giao tiếp, bạn có thể chú ý cả cách con bày tỏ, thay vì chỉ đếm số từ.

Cùng một động tác có thể mang ý nghĩa khác nhau tùy hoàn cảnh. Khi chưa hiểu ý con, bạn có thể ghi lại điều nhìn thấy và điều còn băn khoăn để tìm hiểu thêm.

Bắt đầu từ điều con đang quan tâm

Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard mô tả tương tác đáp lại² là sự trao đổi qua lại giữa trẻ và người chăm sóc. Các gợi ý dưới đây vận dụng ý tưởng đó vào sinh hoạt hằng ngày:

Quan sát trước: xem con đang làm gì, chú ý tới đồ vật nào và có cần giúp không.
Đáp lại ngắn gọn: nói một câu dễ hiểu hoặc làm một hành động phù hợp với tình huống, thay vì hỏi dồn nhiều câu.
Dành lượt cho con: tạm ngừng nói để nhận ra cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói tiếp theo. Không cần biến khoảng chờ thành bài kiểm tra.
Tôn trọng lúc nghỉ: khi thấy con quay đi, mệt hoặc muốn dừng, bạn có thể kết thúc hoạt động và tìm thời điểm khác dễ chịu hơn.

Nếu con dùng tranh hoặc công cụ giao tiếp hỗ trợ, hãy để con tiếp cận và sử dụng theo hướng dẫn đang có. ASHA khuyến khích người lớn đáp lại nỗ lực giao tiếp của trẻ và giữ công cụ giao tiếp luôn sẵn có³.

Bạn không cần buộc con nhìn vào mắt hay nói một từ cụ thể rồi mới đáp lại. Không giữ lại nước, đồ ăn hoặc trì hoãn việc chăm sóc để tạo áp lực nói. Tuyên bố về quyền trong giao tiếp của NJC⁴ nêu quyền được đáp lại, bày tỏ lựa chọn, từ chối và tiếp cận phương tiện giao tiếp phù hợp.

Ba tình huống minh họa

Các tình huống dưới đây do Ban biên tập đặt ra để minh họa cách quan sát và đáp lại. Đây không phải trường hợp trẻ đã được đánh giá hay công thức áp dụng cho mọi gia đình.

Khi con đưa đồ vật

Con đưa mẹ một khối gỗ trong lúc chơi. Mẹ có thể nói: “Con đưa mẹ khối gỗ” rồi quan sát con làm gì tiếp theo. Con có thể muốn mẹ cùng xếp, giúp một việc hoặc chỉ muốn cho mẹ xem. Bạn có thể quan sát thêm để hiểu ý con. Bạn không cần yêu cầu con nói “cho” trước khi nhận đồ.

Khi con chỉ tay nhưng chưa nói

Con chỉ về phía kệ có chiếc xe đồ chơi. Bạn có thể thử đưa xe lại gần và nói: “Con muốn chiếc xe này à?” rồi quan sát xem con có lấy xe hay tiếp tục chỉ thứ khác. Nếu chưa rõ ý con, bạn có thể nói “Mẹ chưa hiểu” và quan sát thêm. Bạn không cần yêu cầu con gọi đúng tên đồ vật rồi mới đáp lại.

Khi con khóc hoặc quay đi

Trong lúc chơi, con khóc và quay người đi. Bạn có thể tạm dừng, kiểm tra nhu cầu và sự an toàn của con, rồi giúp con nghỉ ở nơi dễ chịu hơn. Khóc có thể xuất hiện khi trẻ đói, mệt, đau hoặc khó chịu; chỉ từ biểu hiện này chưa thể biết nguyên nhân. Bạn có thể nói: “Mình nghỉ một chút nhé” và tránh ép con tiếp tục tương tác.

Ghi chép: phân biệt quan sát với suy đoán

Một ghi chép ngắn có thể giúp bạn kể lại tình huống khi trao đổi. Bạn không cần ghi mọi hoạt động trong ngày. Hãy chọn một tình huống khiến bạn băn khoăn và ghi lại:

Hoàn cảnh: con đang ở đâu, làm gì và cùng ai?
Tín hiệu của con: động tác, âm thanh hoặc lời nói cụ thể nào đã xuất hiện?
Phản hồi của bạn: bạn đã nói hoặc làm gì?
Diễn biến tiếp theo: con làm gì sau đó và điều nào vẫn chưa rõ?

Mẫu ghi này do Ban biên tập biên soạn để sắp xếp điều muốn hỏi, không phải thang đánh giá hay bằng chứng xác định nguyên nhân. Bạn có thể dùng Phiếu quan sát giao tiếp để ghi lại những điều bạn quan sát được.

Khi gia đình vẫn băn khoăn

Nếu lo về cách con hiểu lời, bày tỏ hoặc tham gia giao tiếp, bạn có thể trao đổi với bác sĩ hoặc người có chuyên môn phù hợp. NIDCD khuyên gia đình trao đổi với bác sĩ khi có lo ngại về lời nói hoặc ngôn ngữ¹; việc đánh giá có thể bao gồm kiểm tra thính lực. Bạn không cần đợi có đủ ghi chép mới tìm hỗ trợ.

Bài viết giúp bạn quan sát và chuẩn bị câu hỏi, không xác định mức phát triển, chẩn đoán hay lựa chọn phương pháp can thiệp cho một trẻ. Bạn có thể đọc tiếp Khi nào nên tìm hỗ trợ về giao tiếp?, xem hoạt động về giao tiếp hoặc tìm các phiếu quan sát trong Thư viện.

Tiếp tục với “Phiếu quan sát giao tiếp”