Trẻ đã biết nói nhưng không nói nữa: khi nào cần đi khám?

Con từng gọi “mẹ”, nói “nước” khi muốn uống, nhưng gần đây cha mẹ không còn nghe thấy những từ ấy. Sự thay đổi này dễ khiến gia đình lo lắng, nhất là khi chưa biết con chỉ ít nói hơn hay đang mất đi kỹ năng đã có.

Nếu con ngừng sử dụng lời nói hoặc kỹ năng trước đây đã có, cha mẹ nên liên hệ bác sĩ nhi để được đánh giá sớm. Không cần chờ con mất hết lời nói mới tìm hỗ trợ. ¹

Mất lời nói có thể gặp ở một số trẻ tự kỷ, nhưng riêng biểu hiện này chưa đủ để kết luận con có tự kỷ. Bác sĩ cần tìm hiểu quá trình phát triển và những thay đổi khác của con. ^{2 3}

Con đang mất những từ đã biết hay chỉ ít nói trong một số tình huống?

“Thoái lui” là cách gọi khi trẻ không còn sử dụng những kỹ năng đã học được. Sự thay đổi có thể xuất hiện ở lời nói, cách chơi hoặc cách giao tiếp với người khác. ²

Cha mẹ hãy nhớ lại con từng dùng từ nào, trong tình huống nào và với ai. Cũng nên kể rõ con tự nói để gọi, nhờ giúp đỡ hay thường nhắc lại sau người lớn. Những chi tiết này giúp bác sĩ hiểu cách con từng giao tiếp.

Điều cha mẹ nhận thấy	Điểm cần phân biệt	Bước tiếp theo
Con chưa có từ rõ nghĩa hoặc học nói chậm hơn so với tuổi.	Chậm hình thành kỹ năng ngôn ngữ khác với mất những từ đã biết dùng. 4	Trao đổi với bác sĩ về khả năng hiểu lời, nói và nghe của con.
Con vẫn trò chuyện ở nhà nhưng không nói ở lớp hoặc trước người lạ.	Khả năng nói vẫn xuất hiện trong một số hoàn cảnh. Lo âu có thể là một yếu tố cần tìm hiểu. 5	Hỏi thêm giáo viên và trao đổi với bác sĩ nếu việc này kéo dài hoặc ảnh hưởng sinh hoạt.
Con từng thường xuyên dùng một số từ, nhưng nay những từ đó không còn xuất hiện trong các sinh hoạt quen thuộc.	Đây là thay đổi gợi ý mất kỹ năng đã có, cần được đánh giá. 1 2	Liên hệ bác sĩ và kể rõ con đã thay đổi so với trước như thế nào.

Bảng trên giúp cha mẹ kể lại tình huống, không dùng để tự chẩn đoán. Nếu vẫn chưa rõ con ít nói hơn hay đã mất những từ từng dùng, cha mẹ hãy kể lại điều mình nhận thấy với bác sĩ.

Với trẻ nói được ở nhà nhưng khó nói tại lớp, đừng vội cho rằng con “bướng” hay “không chịu nói”. Một số trẻ gặp khó khăn thực sự do lo âu và cần được hỗ trợ phù hợp. ⁵

Khi nào cần đưa con đi khám?

Hãy liên hệ bác sĩ khi nhận thấy con mất những từ hoặc kỹ năng từng sử dụng. Cha mẹ không cần tự xác định nguyên nhân, chờ xem con có tự nói lại hay chuẩn bị đủ ghi chép rồi mới đặt lịch. ^{1 10}

Khi gọi đặt lịch, cha mẹ có thể nói:

“Con tôi trước đây đã nói được một số từ để giao tiếp, nhưng gần đây không còn dùng những từ đó. Tôi muốn cho con khám về sự thay đổi này.”

Hướng dẫn NICE của Anh khuyến nghị đánh giá tự kỷ khi trẻ dưới 3 tuổi có thoái lui ngôn ngữ hoặc kỹ năng xã hội. Với trẻ trên 3 tuổi bị thoái lui ngôn ngữ, hoặc trẻ ở bất kỳ tuổi nào mất kỹ năng vận động, hướng dẫn ưu tiên khám nhi hoặc thần kinh nhi trước. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng khám nhi và trao đổi về chuyên khoa cần khám tiếp theo, tùy tình trạng của con. ⁶

Nếu con mới xuất hiện nói líu, lời nói không rõ khác hẳn trước đây, hãy liên hệ cơ sở y tế ngay để được hướng dẫn khám khẩn. Cần đưa con đến bệnh viện ngay nếu con đột nhiên lú lẫn, yếu mặt hoặc tay chân, hay mới xuất hiện đi lại bất thường. Những tình huống này cần được xử trí riêng, không chờ lịch đánh giá phát triển thông thường. ⁷

Mất lời nói có phải là tự kỷ không?

Không thể kết luận chỉ từ việc con không nói nữa. Một số trẻ tự kỷ mất những từ đã dùng hoặc giảm các kỹ năng chơi, giao tiếp xã hội. Tuy vậy, đánh giá tự kỷ cần xem xét cả quá trình phát triển và hành vi của con, kết hợp thông tin từ gia đình với quan sát chuyên môn. ^{2 3}

Vì vậy, ngoài lời nói, cha mẹ nên kể thêm nếu con cũng ít chỉ tay để khoe điều mình thấy, ít rủ chơi hoặc không còn tham gia những trò tương tác từng thích. Hãy mô tả sự thay đổi so với chính con trước đây. Bài dấu hiệu tự kỷ ở trẻ giúp cha mẹ hiểu thêm những biểu hiện cần trao đổi, nhưng không thay thế buổi đánh giá. ^{2 6}

Khả năng nghe cũng cần được xem xét. Ngay cả khi kết quả sàng lọc thính lực lúc mới sinh bình thường, con vẫn có thể gặp vấn đề về nghe sau đó. Bệnh viện Nhi Trung ương và CDC đều lưu ý cha mẹ cần trao đổi với bác sĩ khi nghi ngờ sức nghe của trẻ. ^{8 9}

Bác sĩ có thể hỏi và quan sát cách con hiểu lời, sử dụng ngôn ngữ, đồng thời chỉ định kiểm tra thính lực khi cần. Cha mẹ có thể hỏi:

“Với những thay đổi của con, mình cần kiểm tra nghe hoặc khám chuyên khoa nào thêm?” ¹

Ghi lại thay đổi thế nào để bác sĩ hiểu rõ hơn?

Cha mẹ có thể ghi vài dòng trong điện thoại về những thay đổi mình nhận thấy và mang theo khi đi khám. ¹⁰

Mẫu ghi chú dưới đây do CTS biên soạn để chuẩn bị buổi khám, không phải bảng kiểm chẩn đoán.

• Trước đây con làm được gì? Ghi từ hoặc kỹ năng cụ thể, chẳng hạn con gọi “bố” để nhờ mở hộp, hoặc tự vẫy tay khi người thân ra về.
• Gia đình nhận thấy thay đổi từ khi nào? Ghi thời điểm gần đúng nếu không nhớ ngày, và sự thay đổi xuất hiện đột ngột hay dần dần.
• Hiện con còn làm được trong hoàn cảnh nào? Con có nói với ông bà, khi chơi món đồ yêu thích hoặc tại lớp không? Hỏi thêm người thường chăm sóc con.
• Còn thay đổi nào đi kèm? Ghi điều quan sát được ở khả năng hiểu lời, cử chỉ, cách chơi, tương tác hoặc vận động.
• Gần đây con có vấn đề sức khỏe hay dùng thuốc gì? Mang theo sổ khám, đơn thuốc và kết quả kiểm tra cũ nếu có.
• Gia đình muốn được giải đáp điều gì? Ví dụ: “Con có đang mất kỹ năng không?”, “Cần đánh giá thêm gì?”, “Trong lúc chờ kết quả, gia đình nên hỗ trợ thế nào?”

Ví dụ minh họa cách ghi:

“Trước đây, khi muốn uống, con thường đưa cốc và nói ‘nước’ với cả bố lẫn mẹ. Khoảng đầu tháng này, con vẫn đưa cốc nhưng chúng tôi không còn nghe từ ‘nước’. Tôi chưa biết ở lớp con có còn nói từ đó hay không.”

Nếu có video sinh hoạt cũ và gần đây, cha mẹ có thể mang theo để bác sĩ xem thêm. Không cần yêu cầu con diễn lại hoặc trì hoãn buổi khám để quay đủ video. ^{5 10}

Cha mẹ cũng có thể dùng phiếu quan sát giao tiếp của CTS để sắp xếp ghi chép. Trong đó, hãy đánh dấu rõ điều con từng làm được và điều hiện nay đã thay đổi.

Trong lúc chờ khám, cha mẹ có thể giao tiếp với con thế nào?

Cha mẹ vẫn có thể tạo những cuộc trò chuyện ngắn trong lúc chơi và sinh hoạt. Hãy để ý điều con đang quan tâm, dùng từ hoặc câu ngắn phù hợp với mức hiểu của con và dành thời gian cho con đáp lại. Cử chỉ, âm thanh hoặc hình ảnh cũng có thể giúp con thể hiện điều mình muốn. ⁴

Ví dụ, khi con đưa cốc, cha mẹ có thể nói “Con muốn uống nước” rồi giúp con. Nếu con chỉ tay vào xe đồ chơi, hãy đáp lại “Xe đây” và cùng chơi. Hãy đáp lại cả cử chỉ và âm thanh của con, để con vẫn có cách cho người lớn biết mình cần gì.

Giữ những khoảng chơi dễ chịu, tránh liên tục yêu cầu “nói đi”, “gọi mẹ đi” để kiểm tra con. Với trẻ khó nói do lo âu, NHS khuyên giảm áp lực phải nói và chấp nhận những cách giao tiếp khác. ⁵

Đây là cách hỗ trợ giao tiếp trong sinh hoạt. Bác sĩ và chuyên viên âm ngữ trị liệu sẽ dựa trên kết quả đánh giá để hướng dẫn cách giúp con phù hợp. ^{1 4}

Nếu hôm nay gia đình chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy ghi lại một kỹ năng con từng có, điều hiện nay đã thay đổi và liên hệ nơi khám. Những quan sát hằng ngày của cha mẹ sẽ giúp bác sĩ hiểu con rõ hơn.

Bài đọc liên quan

• Chậm nói có phải là tự kỷ?

Nguồn tham khảo

1. American Academy of Pediatrics (AAP): Is Your Toddler Communicating With You? (PDF)¹.
2. NICHD: When do children usually show symptoms of autism?², mục Regression.
3. CDC: Clinical Testing and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder³.
4. ASHA: Late Language Emergence⁴, mục Overview và Indirect Intervention.
5. NHS: Selective mutism⁵.
6. NICE — CG128: Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (PDF)⁶, mục 1.3.1–1.3.3 và 1.4.1–1.4.4.
7. The Sydney Children’s Hospitals Network: Stroke – Acute Management (PDF)⁷, mục Stroke identification, trang 11.
8. CDC: About Hearing Loss in Children⁸.
9. Bệnh viện Nhi Trung ương: Trẻ chậm nói và lý do không thể ngờ tới⁹.
10. CDC: Concerned About Your Child’s Development?¹⁰.