Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ: Cha mẹ nên quan sát gì và khi nào đi đánh giá?

Những dấu hiệu tự kỷ ở trẻ có thể gồm ít đáp lại khi được gọi tên, ít chỉ tay để chia sẻ, khó chơi qua lại với người khác, chậm nói hoặc dùng lời nói khác biệt, chơi lặp lại và rất khó chịu khi thói quen thay đổi. Một số trẻ còn nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng hoặc chất liệu quần áo. ^{1 4}

Khi đọc những biểu hiện dưới đây, cha mẹ hãy đối chiếu với tuổi của con và những gì thường diễn ra trong sinh hoạt. Một hành vi riêng lẻ chưa đủ để kết luận con có tự kỷ. Bác sĩ cần xem xét cả quá trình phát triển và cách các biểu hiện xuất hiện cùng nhau. ⁵

Nếu con mất những từ, cử chỉ hoặc kỹ năng từng sử dụng, cha mẹ nên liên hệ bác sĩ sớm. ^{11 13}

Những dấu hiệu cha mẹ có thể nhận thấy ở con

Con ít đáp lại khi được gọi tên

Cha mẹ gọi nhưng con ít quay đầu, nhìn về phía người gọi hoặc đáp lại bằng âm thanh, cử chỉ. Khi quan sát, hãy để ý cả lúc con đang mải chơi và lúc xung quanh yên tĩnh. ¹

Nếu tình trạng này khiến cha mẹ lo, hãy trao đổi với bác sĩ và hỏi về việc kiểm tra thính lực. Khó nghe cũng có thể khiến trẻ ít phản ứng khi được gọi hoặc chậm phát triển lời nói. ¹²

Con ít chỉ tay, khoe đồ hoặc nhìn sang để chia sẻ với cha mẹ

Chẳng hạn, thấy một chiếc xe ngoài cửa, con có thể chỉ tay rồi nhìn sang mẹ để mẹ cùng xem. Một số trẻ có dấu hiệu tự kỷ ít chủ động chia sẻ như vậy, ít mang món đồ mình thích đến khoe hoặc ít nhìn qua lại giữa món đồ và người thân.

Có trẻ biết kéo tay mẹ tới tủ bánh để xin ăn nhưng ít tìm mẹ để chia sẻ điều thú vị. Vì vậy, cha mẹ nên để ý cả cách con nhờ giúp và cách con rủ mình cùng chú ý đến một điều gì đó. ²

Đến khoảng 15 tháng, đa số trẻ đã biết cho người lớn xem đồ vật mình thích. Đến khoảng 18 tháng, đa số trẻ đã biết chỉ để người lớn cùng nhìn một thứ thú vị. ^{7 8}

Con ít đáp lại khi cha mẹ rủ chơi cùng

Trong trò ú òa hay vỗ tay cùng nhau, người lớn làm một động tác, con đáp lại rồi cả hai tiếp tục chơi. Cha mẹ có thể thấy con ít đáp lại hoặc ít tiếp tục chơi cùng, kể cả với người thân và trò chơi quen thuộc. ³

Đến khoảng 12 tháng, đa số trẻ đã tham gia một số trò chơi đơn giản với người lớn. Cha mẹ có thể để ý con thường làm gì khi mình tham gia trò chơi con thích. ⁶

Con chậm nói hoặc gặp khó khăn khi dùng lời nói để giao tiếp

Một số trẻ nói ít so với tuổi. Có trẻ nói được khá nhiều nhưng thường lặp lại một câu đã nghe, ít trả lời qua lại hoặc khó dùng lời nói để bày tỏ điều mình muốn. Khi quan sát, cha mẹ hãy để ý con dùng lời nói vào lúc nào và để làm gì. ³

Những lời lặp lại cũng có thể là cách con giao tiếp. Khi nghe con lặp một câu, cha mẹ có thể xem lúc ấy con đang muốn xin, từ chối hay chia sẻ điều gì. ¹⁴

Nếu đang băn khoăn vì con chậm nói, cha mẹ có thể đọc thêm bài Trẻ chậm nói có phải là tự kỷ? để hiểu những điểm cần trao đổi khi đi đánh giá.

Con ít chơi giả vờ hoặc khó tham gia chơi cùng các bạn

Chơi giả vờ là khi con làm như đang thực hiện một việc có thật, chẳng hạn cho búp bê ăn hoặc cầm khối gỗ làm điện thoại. Đến khoảng 30 tháng, đa số trẻ đã biết dùng đồ vật trong trò chơi giả vờ. Ở tuổi này, cha mẹ có thể quan sát xem con đã có kiểu chơi ấy chưa và con thường làm gì với đồ chơi. ⁹

Đến khoảng 3 tuổi, đa số trẻ đã để ý và tham gia chơi cùng trẻ khác. Một số trẻ có dấu hiệu tự kỷ ít chú ý đến các bạn, hoặc muốn chơi cùng nhưng gặp khó khăn khi tham gia. Lời kể của giáo viên về một giờ chơi cụ thể sẽ giúp cha mẹ hiểu thêm con ở lớp. ^{10 4}

Con thường lặp lại một cách chơi hoặc một cử động

Cha mẹ có thể thấy con dành nhiều thời gian quay bánh xe, chơi một món đồ theo cùng một cách hoặc xếp đồ thành hàng rồi rất khó chịu khi thứ tự thay đổi. Một số trẻ lặp đi lặp lại các động tác như vẫy bàn tay, lắc người hoặc xoay tròn. Hãy để ý thêm con còn chơi theo những cách nào khác. ¹

Con rất khó chịu trước những thay đổi nhỏ

Con có thể lo lắng hoặc khó chịu rõ rệt khi một thói quen thay đổi. Chẳng hạn, con chỉ muốn đi đúng một đường đến lớp, dùng đúng chiếc cốc quen thuộc hoặc làm các việc theo một thứ tự cố định. Khi trao đổi, cha mẹ hãy kể điều gì đã thay đổi và con phản ứng ra sao. ⁴

Con phản ứng mạnh hoặc ít phản ứng với một số cảm giác

Con có thể bịt tai hoặc rất khó chịu trước một số tiếng động, ánh sáng, mùi hay chất liệu quần áo. Có trẻ lại ít phản ứng với những cảm giác ấy. Cha mẹ hãy để ý điều gì khiến con khó chịu và ảnh hưởng thế nào đến việc ăn, mặc hoặc chơi hằng ngày. ⁴

Con có một vài biểu hiện như trên thì có phải tự kỷ không?

Bác sĩ sẽ tìm hiểu biểu hiện bắt đầu từ khi nào, con đã có những kỹ năng nào so với tuổi và có khó khăn nào khác cần kiểm tra thêm. Những thông tin cha mẹ thấy ở nhà và giáo viên thấy ở lớp đều giúp ích cho việc đánh giá.

Trẻ tự kỷ vẫn có thể nhìn mắt, ôm người thân và nói đúng mốc tuổi. Vì vậy, nếu cha mẹ còn băn khoăn về cách con giao tiếp hoặc chơi, hãy trao đổi cả những điều con làm được lẫn những lúc con gặp khó. ⁵

Khi nào cha mẹ nên đưa con đi đánh giá?

Cha mẹ có thể đặt lịch với bác sĩ nhi khi lo về sự phát triển của con. Hãy nói rõ điều mình nhận thấy và hỏi con có cần sàng lọc phát triển, kiểm tra thính lực hoặc đánh giá chuyên sâu hơn không. ^{11 12}

Cần liên hệ bác sĩ sớm khi con mất kỹ năng đã có. Ví dụ, trước đây con thường dùng vài từ để gọi người thân hoặc xin đồ, sau đó dần không còn dùng những từ ấy. Việc giảm hoặc mất kỹ năng chơi, cử chỉ và giao tiếp cũng cần được trao đổi sớm. ^{11 13}

Chuẩn bị gì để buổi gặp bác sĩ giúp ích cho con?

Cha mẹ có thể ghi lại vài tình huống mình đã thấy, gồm thời điểm, việc đang diễn ra và cách con phản ứng. Nếu có, hãy mang thêm nhận xét của giáo viên. Những ghi chép này giúp bác sĩ hiểu điều gia đình đang lo. ¹¹

Ví dụ minh họa cho một ghi chép ngắn “Khi chơi xe trong phòng yên tĩnh, con không quay lại lúc bố gọi tên. Khi bố ngồi xuống cạnh, con đưa chiếc xe cho bố nhưng tiếp tục nhìn bánh xe.”

Cha mẹ có thể dùng Phiếu quan sát giao tiếp để ghi cả những điều con đã làm được và điều mình muốn hỏi. Khi gặp bác sĩ, cha mẹ có thể hỏi “Con cần được kiểm tra thêm những gì, và trong lúc này gia đình có thể hỗ trợ con thế nào?”

Bài đọc liên quan

• Rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ là gì?
• Hiểu kết quả đánh giá tự kỷ và chuẩn bị câu hỏi
• Chậm nói có phải là tự kỷ?

Tài liệu tham khảo

1. CDC. Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder¹.
2. HealthyChildren.org, American Academy of Pediatrics. 3 Early Signs of Autism in Children².
3. NICE CG128. Appendix — Features suggesting possible autism³.
4. NHS. Signs of autism in children⁴.
5. NICE CG128. Recommendations — Recognition, referral and diagnosis⁵.
6. CDC. Milestones by 1 Year⁶.
7. CDC. Milestones by 15 Months⁷.
8. CDC. Milestones by 18 Months⁸.
9. CDC. Milestones by 30 Months⁹.
10. CDC. Milestones by 3 Years¹⁰.
11. CDC. Concerned About Your Child’s Development?¹¹.
12. CDC. About Hearing Loss in Children¹².
13. NICHD. When do children usually show symptoms of autism?¹³.
14. ASHA. Autism — Speech and Language Assessment¹⁴.