Đánh giá tự kỷ ở trẻ diễn ra thế nào? Cha mẹ cần chuẩn bị gì?
Cha mẹ có thể chuẩn bị những gì, con sẽ được quan sát ra sao và cần hỏi gì sau buổi đánh giá tự kỷ? Bài viết giúp gia đình hình dung từng phần của buổi hẹn và chuẩn bị thông tin về con.
Trong bài
- 1. Trước khi đặt lịch, cha mẹ cần hỏi rõ loại đánh giá nào?
- 2. Cha mẹ nên chuẩn bị gì cho buổi khám?
- 3. Trong buổi đánh giá, cha mẹ và con sẽ làm gì?
- 4. Nếu con khóc, không chơi cùng hoặc khác với lúc ở nhà thì sao?
- 5. Khám tự kỷ mất bao lâu, có kết quả ngay không?
- 6. Có cần xét nghiệm để chẩn đoán tự kỷ không?
- 7. Trước khi ra về, cha mẹ cần hỏi rõ điều gì?
- Bài đọc liên quan
- Nguồn tham khảo
Trước lần đầu đưa con đi đánh giá tự kỷ, cha mẹ có thể có rất nhiều câu hỏi: Bác sĩ sẽ hỏi gì? Con có phải làm bài test không? Nếu con khóc hoặc không chơi cùng người lạ thì sao?
Đánh giá tự kỷ thường kết hợp thông tin về quá trình phát triển do gia đình cung cấp với quan sát của người có chuyên môn. Một điểm số hay một biểu hiện riêng lẻ không đủ để quyết định chẩn đoán. CDC 1
Cha mẹ có thể giúp buổi trao đổi sát với cuộc sống của con bằng cách kể những tình huống cụ thể, cả điều đang làm gia đình lo lắng lẫn những việc con làm tốt. Dưới đây là những phần cần biết để chuẩn bị cho buổi hẹn.
1. Trước khi đặt lịch, cha mẹ cần hỏi rõ loại đánh giá nào?
Cùng được gọi là “đánh giá”, nhưng các buổi hẹn có thể hướng đến những mục đích khác nhau:
- Sàng lọc phát triển hoặc sàng lọc tự kỷ: giúp nhận biết những trẻ có thể cần được đánh giá chuyên sâu hơn. Kết quả sàng lọc chưa phải kết luận chẩn đoán. CDC 2
- Đánh giá chẩn đoán: tìm hiểu liệu những đặc điểm phát triển của con có phù hợp với tiêu chuẩn chẩn đoán tự kỷ, đồng thời xem xét những khó khăn hoặc tình trạng khác có liên quan. aap.org 3
- Đánh giá kỹ năng để lập kế hoạch hỗ trợ: tìm hiểu khả năng hiện tại của con, chẳng hạn giao tiếp, chơi và tự phục vụ. Kết quả này giúp chọn mục tiêu hỗ trợ, nhưng không thay thế kết luận chẩn đoán tự kỷ. syt.dongnai.gov.vn 4
Các phần này có thể được kết hợp trong cùng quá trình. Khi đặt lịch, cha mẹ có thể hỏi:
“Buổi hẹn này nhằm làm rõ chẩn đoán hay đánh giá kỹ năng để lập kế hoạch hỗ trợ? Ai sẽ thực hiện và gia đình sẽ nhận được thông tin gì?”
2. Cha mẹ nên chuẩn bị gì cho buổi khám?
Ghi lại vài tình huống thường gặp, thay vì cố nhớ một danh sách dấu hiệu. Có thể bắt đầu từ điều khiến gia đình muốn đưa con đi khám: con khó diễn đạt nhu cầu, ít chơi cùng người khác hay gặp khó khăn khi sinh hoạt thay đổi. Với mỗi điều, hãy ghi con đã làm gì, xảy ra ở đâu và thường gặp trong hoàn cảnh nào.
Ví dụ minh họa cách ghi:
“Khi muốn uống nước, con thường kéo tay mẹ đến chỗ bình nước. Mẹ hỏi ‘con muốn gì?’ thì con chưa trả lời bằng lời.”
Mô tả như vậy giúp người đánh giá hiểu tình huống rõ hơn câu “con giao tiếp kém”. Đây là ví dụ để chuẩn bị thông tin, không phải cách tự xác định con có tự kỷ.
Bên cạnh điều đang lo, hãy kể con thích gì, thường chơi với ai và làm được gì khi ở trong môi trường quen thuộc. Nếu không nhớ chính xác tháng tuổi con bắt đầu một kỹ năng, cha mẹ có thể nói khoảng thời gian mình nhớ và ghi rõ chỗ còn chưa chắc.
Những thông tin nên tập hợp sẵn gồm:
- Quá trình phát triển của con; những thay đổi đáng chú ý, nhất là từ ngữ hoặc kỹ năng con từng dùng nhưng nay ít dùng hay không còn dùng.
- Thông tin sức khỏe và kết quả khám, kiểm tra thính lực hoặc đánh giá trước đây, nếu có.
- Nhận xét cụ thể của người thường chăm sóc con hoặc giáo viên, nếu con đã đi học.
- Một vài câu hỏi gia đình muốn được giải đáp nhất trong buổi hẹn.
Đây là gợi ý sắp xếp thông tin, không phải bộ hồ sơ bắt buộc cho mọi nơi. Hãy hỏi cơ sở tiếp nhận cần mang gì và nói rõ giấy tờ nào gia đình chưa có. Cha mẹ cũng có thể dùng tài liệu Chuẩn bị cho buổi trao đổi đầu tiên để ghi lại các ý chính. chelwest.nhs.uk 5
Nếu con sợ tiếng ồn, khó chờ lâu hoặc cần thời gian làm quen với người lạ, cha mẹ nên báo trước cho nơi khám. Hãy hỏi buổi hẹn dự kiến diễn ra thế nào và có thể sắp xếp gì để con dễ chịu hơn. Sau đó, giải thích cho con bằng lời nói hoặc hình ảnh phù hợp với khả năng hiểu của con. Vinmec 6
Có thể mang một món đồ quen thuộc giúp con yên tâm và phương tiện giao tiếp con đang dùng, như sách tranh hoặc bảng hình. Cha mẹ không cần tập cho con trả lời “đúng” trước buổi đánh giá; hãy giúp con biết mình sắp đến đâu và có ai đi cùng. stgeorges.nhs.uk 7
3. Trong buổi đánh giá, cha mẹ và con sẽ làm gì?
Cách tổ chức tùy nơi tiếp nhận và nhu cầu của từng trẻ. Các phần dưới đây giúp cha mẹ hình dung quá trình, không phải thứ tự cố định áp dụng cho mọi buổi khám.
| Phần đánh giá | Cha mẹ và con có thể tham gia thế nào? | Thông tin giúp làm rõ điều gì? |
|---|---|---|
| Trao đổi với người chăm sóc | Cha mẹ kể về phát triển, sức khỏe và sinh hoạt của con. | Những đặc điểm đã xuất hiện từ khi nào, thay đổi ra sao. |
| Quan sát con | Con có thể chơi, xem tranh hoặc tham gia hoạt động phù hợp với khả năng. | Cách con giao tiếp, tương tác, chơi và phản ứng trong các tình huống. |
| Sử dụng công cụ phù hợp | Người đánh giá có thể dùng bảng hỏi, thang đo hoặc hoạt động quan sát có cấu trúc. | Bổ sung thông tin cho nhận định chuyên môn. |
| Khám và xem xét thông tin liên quan | Bác sĩ tìm hiểu sức khỏe, khám và cân nhắc đánh giá bổ sung khi cần. | Những vấn đề sức khỏe hoặc phát triển cần được làm rõ. |
Các bước này giúp bác sĩ và nhóm đánh giá tổng hợp thông tin về con. Thành phần tham gia và công cụ được chọn tùy từng trường hợp. aap.org 3

Trong lúc con tham gia hoạt động, cha mẹ có thể hỏi khi nào nên cùng chơi hoặc hỗ trợ con.
Cha mẹ không cần tự chọn một “bộ test” cho con. Nếu được giới thiệu một công cụ, có thể hỏi:
“Công cụ này tìm hiểu điều gì, phù hợp với con ở điểm nào và kết quả sẽ được kết hợp với những thông tin nào khác?”
Không nên dùng một công cụ đơn lẻ làm cơ sở chẩn đoán. CDC 1
4. Nếu con khóc, không chơi cùng hoặc khác với lúc ở nhà thì sao?
Khi con khó tham gia, hãy mô tả những gì đang xảy ra. Nếu nghĩ con buồn ngủ, sợ chỗ lạ hoặc khó chịu vì tiếng ồn, cha mẹ nên nói rõ với người đánh giá. Có thể hỏi liệu con được nghỉ một lúc hoặc có thêm thời gian làm quen hay không.
Hướng dẫn của Bộ Y tế lưu ý rằng khi trẻ mệt hoặc sợ môi trường lạ, có thể cần bổ sung quan sát trong sinh hoạt tự nhiên, kể cả qua video. Vì vậy, nếu hôm đó con thể hiện khác ở nhà, gia đình nên nói rõ thay vì cố khiến con làm lại cho giống thường ngày. syt.dongnai.gov.vn 4
Một cách trao đổi, nếu đúng với con:
“Ở nhà khi cần mẹ giúp mở hộp, con thường mang hộp đến đưa mẹ. Hôm nay con chưa làm như vậy. Tôi có nên mô tả thêm hoặc gửi đoạn video sinh hoạt cho người đánh giá không?”
Khi thông tin ở phòng khám và ở nhà hoặc lớp học khác nhau, NICE khuyến nghị thu thập thêm thông tin hoặc quan sát ở bối cảnh khác. Người đánh giá cần xem xét sự khác biệt ấy trước khi đưa ra nhận định. NICE CG128 8
Nếu nơi khám đề nghị video, hãy hỏi họ cần xem tình huống nào và gửi bằng cách nào. Không cần dàn dựng một cảnh để con “thể hiện dấu hiệu”; điều hữu ích là những gì thực sự diễn ra trong sinh hoạt.
5. Khám tự kỷ mất bao lâu, có kết quả ngay không?
Không có một thời lượng chung cho mọi trẻ. Quá trình đánh giá có thể gồm một hoặc nhiều lần hẹn. Việc có kết luận ngay hay cần bổ sung thông tin tùy vào từng trường hợp và cách tổ chức của cơ sở. NHS 9
Để sắp xếp công việc và việc chăm sóc con, cha mẹ nên hỏi trước: dự kiến buổi hẹn kéo dài bao lâu, con có cần gặp thêm bác sĩ hoặc chuyên viên khác không và khi nào gia đình được trao đổi về kết quả.
Nếu chưa đủ cơ sở để kết luận, hãy hỏi rõ phần nào còn cần làm rõ, thông tin cần bổ sung và thời điểm hẹn lại. Ngay cả khi chưa có kết luận chẩn đoán, cha mẹ vẫn có thể hỏi bác sĩ cách hỗ trợ những khó khăn hiện tại của con. NHS 9
6. Có cần xét nghiệm để chẩn đoán tự kỷ không?
Hiện không có xét nghiệm máu đơn lẻ để xác nhận tự kỷ. Chẩn đoán dựa trên việc đánh giá phát triển và hành vi, kết hợp các nguồn thông tin liên quan. CDC 2
Tuy vậy, bác sĩ có thể đề nghị kiểm tra thêm để tìm hiểu vấn đề sức khỏe đi kèm hoặc yếu tố di truyền. Một số kiểm tra, chẳng hạn điện não đồ hoặc chụp cộng hưởng từ, được cân nhắc theo bệnh sử và kết quả khám; chúng không phải là “bài test tự kỷ” mà mọi trẻ đều phải làm. American Academy of Pediatrics (AAP) 10
Khi có chỉ định, cha mẹ có thể hỏi:
“Kiểm tra này nhằm làm rõ vấn đề gì ở con? Kết quả sẽ ảnh hưởng thế nào đến việc theo dõi hoặc hỗ trợ?”
7. Trước khi ra về, cha mẹ cần hỏi rõ điều gì?
Sau nhiều thông tin mới, cha mẹ có thể chưa nhớ hết những điều đã trao đổi. Hãy dành vài phút cuối để hỏi lại ba việc:
- Hiện đã biết gì về con? Đã có kết luận hay còn cần tìm hiểu thêm? Những thông tin nào dẫn đến nhận định đó?
- Con cần được hỗ trợ điều gì trước? Trong các khó khăn đang gặp, gia đình nên ưu tiên việc nào và cần được ai hướng dẫn?
- Bước tiếp theo là gì? Gia đình cần làm gì, hẹn lại khi nào và liên hệ với ai nếu còn thắc mắc?
Cha mẹ cũng nên hỏi cách nhận bản tóm tắt hoặc báo cáo đánh giá, cùng các khuyến nghị dành cho con. Khi đọc lại, hãy đánh dấu những điểm chưa hiểu để trao đổi thêm với người đã đánh giá. NICE CG128 8
Nếu cần chuẩn bị câu hỏi, gia đình có thể xem Các câu hỏi dành cho buổi trao đổi. Khi đã nhận báo cáo, bài Hiểu kết quả đánh giá tự kỷ và chuẩn bị câu hỏi sẽ giúp cha mẹ tiếp tục tìm hiểu từng phần.
Cha mẹ không cần nhớ hết thuật ngữ chuyên môn trong lần khám đầu tiên. Có thể bắt đầu bằng một câu hỏi rất gần với cuộc sống của gia đình:
“Với những điều vừa tìm hiểu về con, tuần này chúng tôi nên làm gì để giúp con?”
Lưu trên trình duyệt này, không cần đăng nhập.
Quản lý dấu đã đọc